Dostępność cyfrowa nie kończy się na uruchomieniu automatycznego testu strony. Jeśli chcemy naprawdę sprawdzić, czy serwis internetowy, aplikacja, formularz lub dokument mogą być wygodnie używane przez osoby o różnych potrzebach, potrzebna jest znacznie szersza analiza.
Jak przeprowadzić audyt dostępności cyfrowej, żeby jego wynik rzeczywiście pomógł poprawić stronę?
Dobry audyt łączy analizę automatyczną, testy manualne, sprawdzenie działania klawiaturą i technologiami wspomagającymi oraz ocenę treści i dokumentów. Efektem powinien być nie tylko wykaz błędów, ale przede wszystkim konkretna lista działań do wdrożenia.
Jeśli Twoja organizacja potrzebuje zewnętrznej, eksperckiej weryfikacji, sprawdź również nasz audyt dostępności cyfrowej. Poniżej pokazujemy natomiast, jak wygląda cały proces krok po kroku i na co zwrócić uwagę.
Czym właściwie jest audyt dostępności cyfrowej?
Audyt dostępności cyfrowej to uporządkowane badanie strony internetowej, aplikacji, dokumentów lub konkretnego procesu cyfrowego pod kątem barier, które mogą utrudniać lub uniemożliwiać korzystanie z niego części użytkowników.
Może obejmować między innymi:
- całą stronę internetową,
- wybrane podstrony,
- sklep lub system transakcyjny,
- formularze,
- aplikację mobilną,
- dokumenty PDF,
- multimedia,
- proces logowania,
- zapis na usługę,
- składanie wniosku online,
- kontakt z organizacją.
Zakres badania powinien zawsze wynikać z celu organizacji. Inaczej analizuje się nowy serwis przed publikacją, inaczej rozbudowaną stronę urzędu, a jeszcze inaczej platformę z formularzami i kontami użytkowników.
Jeżeli chcesz najpierw uporządkować podstawowe pojęcia, zobacz również artykuł Czym jest dostępność cyfrowa?.
Audyt to nie tylko automatyczny skan
To jedna z najważniejszych rzeczy.
Automatyczne narzędzia są bardzo przydatne, ponieważ w krótkim czasie mogą wykryć część problemów, takich jak:
- brak tekstów alternatywnych,
- nieprawidłowa struktura nagłówków,
- niektóre problemy z kontrastem,
- brak etykiet formularzy,
- część błędów w strukturze kodu.
Ale nie są w stanie odpowiedzieć na wszystkie najważniejsze pytania.
Program może sprawdzić, czy obraz posiada atrybut alt, ale nie oceni dobrze, czy jego treść rzeczywiście przekazuje użytkownikowi znaczenie grafiki.
Automatyczny test nie odpowie też w pełni na pytania:
- czy kolejność przechodzenia klawiaturą jest logiczna,
- czy użytkownik wie, gdzie znajduje się fokus,
- czy komunikat o błędzie jest zrozumiały,
- czy formularz da się samodzielnie wypełnić,
- czy treść jest napisana w jasny sposób,
- czy użytkownik czytnika ekranu otrzymuje wszystkie potrzebne informacje.
Dlatego skuteczny audyt powinien łączyć narzędzia automatyczne z analizą ekspercką i testami manualnymi.
Audyt dostępności cyfrowej a WCAG
Jednym z najważniejszych punktów odniesienia podczas audytu są wytyczne WCAG – Web Content Accessibility Guidelines.
Opierają się one na czterech podstawowych zasadach. Treści i funkcje powinny być:
- postrzegalne,
- funkcjonalne,
- zrozumiałe,
- kompatybilne.
W praktyce audyt powinien jasno określać, według jakich wymagań przeprowadzono ocenę.
W wielu projektach analizuje się zgodność z WCAG 2.1 na poziomie AA, a w nowych rozwiązaniach coraz większe znaczenie mają również kryteria WCAG 2.2.
Jednocześnie nie warto ograniczać się wyłącznie do sprawdzania kolejnych punktów standardu.
Użytkownik nie korzysta z tabeli kryteriów WCAG. Korzysta z konkretnej strony, formularza albo usługi.
Dlatego podstawowe pytanie powinno brzmieć:
Czy użytkownik jest w stanie samodzielnie wykonać na stronie to, po co na nią przyszedł?
Więcej o praktycznych zasadach dostępności znajdziesz również w Akademii Empatii – dostępność cyfrowa.
Jak przeprowadzić audyt dostępności cyfrowej krok po kroku?
1. Określ cel audytu
Zanim rozpoczniesz testowanie, ustal, czego właściwie chcesz się dowiedzieć.
Audyt może mieć zupełnie inny zakres w zależności od sytuacji.
Może służyć np.:
- przygotowaniu strony do publikacji,
- sprawdzeniu istniejącego serwisu,
- ocenie strony przed przebudową,
- odbiorowi projektu wykonanego przez zewnętrzną firmę,
- analizie konkretnego formularza lub procesu,
- przygotowaniu listy zmian dla wykonawcy,
- zweryfikowaniu dokumentów,
- przygotowaniu organizacji do dalszych działań związanych z dostępnością.
Im dokładniej określony cel, tym bardziej użyteczne będą wyniki audytu.
2. Wybierz najważniejsze ścieżki użytkownika
Nie zawsze trzeba rozpoczynać od sprawdzania każdej podstrony.
W pierwszej kolejności warto zidentyfikować procesy, które mają największe znaczenie dla użytkownika.
Przykładowo:
- znalezienie danych kontaktowych,
- zapisanie się na szkolenie,
- wysłanie formularza,
- pobranie dokumentu,
- rejestracja,
- logowanie,
- dokonanie zakupu,
- znalezienie informacji o usłudze,
- złożenie wniosku.
Dostępność tych ścieżek powinna mieć szczególnie wysoki priorytet.
3. Zbierz potrzebne materiały
Osoba wykonująca audyt powinna znać strukturę badanego rozwiązania.
Przydatne mogą być:
- mapa serwisu,
- informacje o systemie CMS,
- dane o najczęściej odwiedzanych podstronach,
- lista dokumentów,
- informacje o formularzach,
- dane o aplikacjach i integracjach,
- wcześniejsze zgłoszenia użytkowników,
- planowane zmiany strony.
Jeżeli część serwisu wymaga logowania, warto przygotować odpowiednie konto testowe.
4. Przeprowadź analizę automatyczną
Dopiero teraz warto wykorzystać automatyczne narzędzia.
Pozwalają one szybko zidentyfikować powtarzalne problemy i wskazać obszary wymagające dokładniejszej analizy.
Wynik automatycznego skanu nie powinien jednak być traktowany jako pełny audyt dostępności.
To dopiero jeden z jego etapów.
5. Sprawdź stronę za pomocą klawiatury
To jeden z prostszych, a jednocześnie niezwykle wartościowych testów.
Spróbuj wykonać najważniejsze czynności bez używania myszy.
Sprawdź:
- czy można dotrzeć do wszystkich aktywnych elementów,
- czy fokus jest widoczny,
- czy kolejność przechodzenia między elementami jest logiczna,
- czy menu da się otworzyć i zamknąć,
- czy można obsługiwać formularze,
- czy można zamknąć wyskakujące okna,
- czy użytkownik nie zostaje „uwięziony” w żadnym elemencie.
Jeżeli podstawowej czynności nie można wykonać za pomocą klawiatury, może to być bardzo poważna bariera.
6. Sprawdź działanie z technologiami wspomagającymi
W zależności od badanego rozwiązania warto wykorzystać między innymi:
- czytnik ekranu,
- powiększenie systemowe,
- tryb wysokiego kontrastu,
- funkcje dostępności urządzeń mobilnych.
Celem nie jest „symulowanie niepełnosprawności”, lecz sprawdzenie, czy interfejs poprawnie przekazuje informacje osobom korzystającym z różnych sposobów obsługi urządzenia.
7. Zweryfikuj formularze
Formularze bardzo często są miejscem, w którym pojawiają się poważne bariery.
Sprawdź:
- czy każde pole posiada jednoznaczną etykietę,
- czy wymagane pola są właściwie oznaczone,
- czy użytkownik otrzymuje instrukcję,
- czy komunikaty błędów są zrozumiałe,
- czy wiadomo, w którym polu wystąpił błąd,
- czy formularz można poprawnie obsłużyć klawiaturą,
- czy po wysłaniu użytkownik dostaje jasny komunikat o wyniku działania.
Sam formularz, który „technicznie działa”, nie musi być formularzem dostępnym.
8. Sprawdź strukturę treści
Dostępność cyfrowa to również sposób publikowania informacji.
Warto zweryfikować między innymi:
- strukturę nagłówków,
- listy,
- tabele,
- opisy linków,
- długość i sposób formułowania komunikatów,
- wyróżnienia,
- kolejność informacji.
Nagłówki powinny tworzyć logiczną strukturę, a link powinien informować użytkownika, dokąd prowadzi.
Zamiast:
„kliknij tutaj”
lepiej użyć np.:
„sprawdź program szkolenia z dostępności cyfrowej”.
9. Sprawdź grafiki i multimedia
Każda grafika przekazująca istotną informację powinna posiadać odpowiedni opis alternatywny.
Nie chodzi jednak o mechaniczne opisywanie każdego elementu.
Grafika dekoracyjna może nie wymagać przekazywania dodatkowej informacji użytkownikowi czytnika ekranu, natomiast wykres, infografika lub zdjęcie mające znaczenie dla treści powinny zostać opisane w sposób umożliwiający zrozumienie ich funkcji.
W przypadku materiałów wideo trzeba również przeanalizować m.in.:
- napisy,
- transkrypcję,
- przekazywanie istotnych informacji dźwiękowych i wizualnych.
10. Sprawdź dokumenty do pobrania
To jeden z obszarów, o których organizacje często zapominają.
Nawet dostępna strona może prowadzić do niedostępnego dokumentu PDF.
Należy zweryfikować m.in.:
- strukturę dokumentu,
- nagłówki,
- kolejność odczytu,
- opisy grafik,
- tabele,
- linki,
- możliwość zaznaczania tekstu,
- poprawność dokumentów tworzonych na podstawie skanów.
Jeżeli organizacja publikuje dużo dokumentów, warto połączyć audyt ze szkoleniem osób odpowiedzialnych za ich przygotowywanie.
Sprawdź również nasze szkolenie z dostępności cyfrowej, obejmujące między innymi WCAG, dostępne strony i dokumenty oraz najczęstsze bariery cyfrowe.
Co powinien zawierać raport z audytu?
Profesjonalny audyt nie powinien kończyć się tabelą z informacją „zgodne / niezgodne”.
Raport musi umożliwić organizacji przejście od diagnozy do działania.
Warto, aby zawierał:
- cel i zakres badania,
- datę przeprowadzenia audytu,
- zastosowaną metodykę,
- wykorzystane narzędzia,
- listę przebadanych stron i procesów,
- opis wykrytych problemów,
- wpływ problemu na użytkownika,
- poziom ważności,
- rekomendowany sposób poprawy,
- propozycję kolejności wdrażania zmian,
- informacje potrzebne programistom lub redaktorom,
- plan ponownej weryfikacji.
Bardzo ważne jest również ustalenie priorytetów.
Problem uniemożliwiający wysłanie formularza powinien mieć znacznie wyższy priorytet niż drobna nieprawidłowość, która nie blokuje użytkownika.
Najczęstsze błędy wykrywane podczas audytu
Do problemów regularnie pojawiających się podczas analiz należą:
- brak opisów alternatywnych dla grafik,
- niewłaściwa hierarchia nagłówków,
- niewystarczający kontrast,
- niewidoczny fokus klawiatury,
- nieprawidłowa obsługa menu,
- pola formularzy bez etykiet,
- niezrozumiałe komunikaty błędów,
- linki typu „kliknij tutaj”,
- niedostępne dokumenty PDF,
- filmy bez napisów,
- elementy dynamiczne trudne do obsługi klawiaturą,
- skomplikowany język komunikatów.
Wiele z tych problemów pojawia się ponownie, jeśli organizacja nie wdroży odpowiednich zasad publikowania treści.
Dlatego po audycie warto nie tylko poprawić istniejące błędy, ale również przeszkolić osoby odpowiedzialne za dalszy rozwój strony.
Co zrobić po zakończeniu audytu?
Audyt nie powinien kończyć się wysłaniem raportu.
Najważniejsze zaczyna się właśnie później.
Warto stworzyć listę zadań zawierającą:
- opis problemu,
- priorytet,
- osobę odpowiedzialną,
- termin realizacji,
- status,
- sposób ponownego sprawdzenia.
W pierwszej kolejności powinny zostać poprawione bariery, które blokują najważniejsze procesy.
Następnie warto zająć się elementami powtarzalnymi, takimi jak:
- formularze,
- menu,
- komponenty,
- szablony stron,
- tabele,
- dokumenty.
Po zakończeniu prac potrzebny jest retest, czyli ponowne sprawdzenie poprawionych elementów.
Audyt przed stworzeniem nowej strony lub systemu
Dostępność najlepiej uwzględniać jeszcze zanim powstanie gotowy produkt.
Jeżeli organizacja planuje nową stronę, aplikację lub system, wymagania dostępności powinny zostać określone już na etapie:
- analizy potrzeb,
- projektowania,
- przygotowania prototypu,
- zamówienia,
- umowy z wykonawcą,
- testów,
- odbioru rozwiązania.
Znacznie łatwiej zapobiegać barierom niż usuwać je dopiero po zakończeniu całego projektu.
W przypadku zamówień warto przeczytać również: Zamówienia publiczne a dostępność – jak prawidłowo sformułować wymagania w SWZ?.
Checklista – jak sprawdzić dostępność cyfrową?
Na początek możesz odpowiedzieć na kilka podstawowych pytań:
- Czy najważniejsze funkcje strony można obsłużyć samą klawiaturą?
- Czy fokus jest zawsze widoczny?
- Czy jego kolejność jest logiczna?
- Czy grafiki informacyjne posiadają odpowiednie opisy?
- Czy nagłówki tworzą prawidłową strukturę?
- Czy tekst ma odpowiedni kontrast?
- Czy formularze posiadają etykiety i instrukcje?
- Czy komunikaty błędów są zrozumiałe?
- Czy użytkownik wie, jak poprawić błędnie wypełnione pole?
- Czy materiały wideo posiadają napisy?
- Czy dokumenty PDF są dostępne?
- Czy linki jasno opisują swoje przeznaczenie?
- Czy strona działa poprawnie przy powiększeniu?
- Czy można wykonać najważniejsze procesy na urządzeniu mobilnym?
- Czy po wdrożeniu poprawek zaplanowano ponowne testy?
Jeżeli na kilka z tych pytań odpowiedź brzmi „nie wiem”, warto przeprowadzić dokładniejszą analizę.
Czy audyt dostępności cyfrowej warto zlecić specjalistom?
Podstawową kontrolę można przeprowadzić samodzielnie. Automatyczne narzędzia i proste testy klawiaturą pozwalają szybko wykryć część problemów.
Przy bardziej złożonych stronach, systemach, formularzach lub usługach cyfrowych warto jednak skorzystać z analizy eksperckiej.
Profesjonalny audyt pozwala nie tylko znaleźć błędy, ale przede wszystkim:
- określić ich znaczenie,
- wskazać priorytety,
- zaproponować rozwiązania,
- zaplanować poprawki,
- zweryfikować efekty po ich wdrożeniu.
Jeżeli chcesz sprawdzić stronę internetową, aplikację, dokumenty lub proces cyfrowy swojej organizacji, zobacz, jak wygląda profesjonalny audyt dostępności cyfrowej EmpatiaLAB.
Podsumowanie
Jak przeprowadzić audyt dostępności cyfrowej?
Najlepszy efekt daje połączenie kilku metod: analizy automatycznej, testów manualnych, sprawdzenia obsługi klawiaturą i technologiami wspomagającymi, analizy treści oraz kontroli dokumentów.
Najważniejszym rezultatem nie powinna być jednak sama liczba znalezionych błędów.
Dobry audyt odpowiada przede wszystkim na trzy pytania:
Jakie bariery występują?
Jak wpływają na użytkowników?
Co konkretnie trzeba zrobić, aby je usunąć?
Dopiero wtedy audyt staje się realnym narzędziem poprawy dostępności, a nie tylko kolejnym raportem.
Źródła
- Czym jest audyt ekspercki dostępności cyfrowej i jak go zorganizować
- Co musi być dostępne cyfrowo na stronie internetowej i w aplikacji mobilnej?
- Omówienie wymogów dostępności cyfrowej dla podmiotów publicznych
- Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.2
- Jak dbać o dostępność cyfrową w umowach i zamówieniach publicznych?
- Złóż wniosek o zapewnienie dostępności cyfrowej strony internetowej lub aplikacji mobilnej