Dostępność architektoniczna – czym jest i co obejmuje?

Dostępność architektoniczna oznacza tworzenie budynków i przestrzeni, z których można korzystać samodzielnie, bezpiecznie i wygodnie. Nie chodzi przy tym wyłącznie o potrzeby osób poruszających się na wózkach. Dostępne rozwiązania pomagają również seniorom, rodzicom z małymi dziećmi oraz osobom, które czasowo mają trudności z poruszaniem się.

Wyobraźmy sobie urząd z wejściem bez wysokich progów. Drzwi otwierają się łatwo, a szeroki korytarz prowadzi do czytelnie oznaczonego punktu obsługi. Ponadto na wyższe piętra można dotrzeć dostępną windą.

Dla części mieszkańców takie rozwiązania oznaczają większą wygodę. Jednak dla innych są warunkiem samodzielnego załatwienia sprawy.

Dlatego dostępność nie powinna być traktowana jako dodatkowe udogodnienie. To ważny element równego dostępu do usług publicznych.

Najważniejsze informacje w skrócie

• Dostępność obejmuje budynek, jego otoczenie oraz drogę prowadzącą do usługi.
• Rozwiązania powinny uwzględniać potrzeby różnych użytkowników.
• Wejścia, korytarze, windy i stanowiska obsługi muszą tworzyć spójną trasę.
• Czytelne oznaczenia pomagają samodzielnie poruszać się po budynku.
• Osoba korzystająca z psa asystującego powinna móc wejść z nim do obiektu.
• Procedury ewakuacyjne muszą uwzględniać osoby ze szczególnymi potrzebami.
• Dostęp alternatywny stosuje się wtedy, gdy pełnej dostępności nie można zapewnić.
• Projektowanie uniwersalne ogranicza potrzebę późniejszych i kosztownych przeróbek.

Czym jest dostępność architektoniczna?

Dostępność architektoniczna to sposób projektowania, budowania i organizowania przestrzeni, który ogranicza bariery utrudniające samodzielne korzystanie z budynku.

Dotyczy ona zarówno samego obiektu, jak i jego najbliższego otoczenia. Dlatego podczas oceny trzeba sprawdzić nie tylko wejście, lecz także chodnik, parking i drogę prowadzącą do punktu obsługi.

W praktyce analizuje się między innymi:

• dojście do budynku,
• miejsca parkingowe,
• wejścia i drzwi,
• schody oraz pochylnie,
• korytarze i windy,
• stanowiska obsługi,
• toalety,
• oznaczenia pomieszczeń,
• drogi ewakuacyjne.

Podmiot publiczny powinien zapewniać dostępność przez stosowanie projektowania uniwersalnego albo racjonalnych usprawnień. Ponadto ma obowiązek usuwać istniejące bariery i zapobiegać powstawaniu nowych.

Nie wystarczy więc zamontować pojedynczego podjazdu. Jeżeli po wejściu użytkownik napotka wąskie drzwi lub niedostępną windę, nadal nie załatwi sprawy samodzielnie.

Dlatego budynek trzeba oceniać jako całą drogę użytkownika. Zaczyna się ona przed obiektem, a kończy po skorzystaniu z usługi i bezpiecznym opuszczeniu budynku.

Kogo wspiera dostępna przestrzeń?

Dostępne rozwiązania pomagają osobom z różnymi potrzebami. Jednocześnie wiele z nich ułatwia poruszanie się wszystkim użytkownikom.

Z takich przestrzeni korzystają między innymi:

• użytkownicy poruszający się na wózkach,
• mieszkańcy używający kul, lasek lub balkoników,
• osoby niewidome i słabowidzące,
• osoby głuche oraz słabosłyszące,
• seniorzy,
• kobiety w ciąży,
• rodzice z wózkami dziecięcymi,
• ludzie po urazach lub zabiegach,
• osoby niskiego wzrostu,
• użytkownicy mający trudności z orientacją,
• podróżni z ciężkim bagażem.

Przykładowo winda jest niezbędna dla części osób z niepełnosprawnościami. Jednocześnie chętnie skorzysta z niej rodzic z dzieckiem albo senior, który ma trudność z wejściem po schodach.

Z kolei czytelne oznaczenia pomagają osobom słabowidzącym. Jednak usprawniają także poruszanie się mieszkańcom, którzy odwiedzają urząd po raz pierwszy.

W rezultacie dostępność poprawia funkcjonowanie całego budynku, a nie tylko jego wybranych części.

Jakie są minimalne wymagania prawne?

Ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami wskazuje minimalne wymagania dla podmiotów publicznych.

W zakresie architektonicznym obejmują one:

• wolne od barier przestrzenie komunikacyjne,
• dostęp do pomieszczeń przeznaczonych dla użytkowników,
• informację o rozkładzie pomieszczeń,
• możliwość wejścia z psem asystującym,
• ewakuację lub uratowanie osoby w inny sposób.

Informacja o rozkładzie pomieszczeń powinna być dostępna wizualnie oraz dotykowo albo głosowo. Natomiast dostęp do pomieszczeń nie obejmuje pomieszczeń technicznych.

Są to wymagania minimalne. Dlatego ich formalne spełnienie nie zawsze oznacza, że budynek jest rzeczywiście wygodny dla użytkowników.

Na przykład w obiekcie może znajdować się winda. Jeżeli jednak prowadzą do niej wąskie drzwi, część mieszkańców nadal z niej nie skorzysta.

Co obejmuje dostępność architektoniczna?

Poszczególne rozwiązania powinny tworzyć jedną, możliwą do pokonania trasę. Dlatego każdy element trzeba sprawdzać w połączeniu z pozostałymi.

Dostępne otoczenie budynku

Droga od parkingu lub chodnika do wejścia powinna być równa i pozbawiona przeszkód. Ponadto musi mieć odpowiednią szerokość.

Warto sprawdzić:

• położenie miejsc parkingowych,
• wysokość krawężników,
• stan nawierzchni,
• szerokość przejścia,
• rozmieszczenie słupków,
• jakość oświetlenia,
• oznaczenie dostępnego wejścia.

Wyznaczone miejsce parkingowe nie spełni swojej funkcji, jeżeli prowadzi od niego wysoki krawężnik. Podobnie wejście bez schodów niewiele pomoże, gdy użytkownik nie może do niego bezpiecznie dotrzeć.

Dlatego otoczenie należy analizować jako początek całej trasy.

Wejście bez barier

Najwygodniejsze jest wejście znajdujące się na poziomie terenu. Dzięki temu mogą z niego korzystać wszyscy mieszkańcy.

Jeżeli przed drzwiami znajdują się schody, można zastosować:

• prawidłowo zaprojektowaną pochylnię,
• podnośnik,
• platformę pionową,
• windę,
• inne rozwiązanie dopasowane do budynku.

Jednak samo zamontowanie urządzenia nie wystarczy. Trzeba również zadbać o jego sprawność i możliwość samodzielnego uruchomienia.

Domofon lub przycisk wezwania pomocy powinien znajdować się na dostępnej wysokości. Ponadto instrukcja obsługi musi być prosta i czytelna.

Barierę mogą tworzyć także ciężkie drzwi. Dlatego warto zastosować automatykę albo mechanizm, który ułatwia ich otwieranie.

Korytarze, drzwi i windy

Po wejściu do budynku mieszkaniec powinien móc dotrzeć do wszystkich miejsc związanych z obsługą.

Znaczenie mają między innymi:

• odpowiednio szerokie przejścia,
• brak wysokich progów,
• przestrzeń do zawracania,
• dostępna kabina windy,
• poręcze przy schodach,
• kontrastowe oznaczenie stopni,
• antypoślizgowa nawierzchnia,
• wolne ciągi komunikacyjne.

Przedmioty ustawione na korytarzu mogą utrudniać przejazd wózkiem. Co więcej, gabloty zawieszone na wysokości głowy bywają niebezpieczne dla osób niewidomych.

Szklane drzwi również powinny być dobrze widoczne. W tym celu stosuje się kontrastowe oznaczenia umieszczone na odpowiedniej wysokości.

Czytelna informacja w budynku

Samo wejście do urzędu nie wystarczy. Użytkownik musi jeszcze odnaleźć właściwy pokój lub stanowisko.

Pomagają w tym:

• duże i czytelne tablice,
• kontrastowe napisy,
• oznaczenia kondygnacji,
• plany dotykowe,
• informacje głosowe,
• proste komunikaty kierunkowe,
• jednolite nazwy pomieszczeń.

Informacje powinny znajdować się w przewidywalnych miejscach. Jednocześnie tablice nie mogą zawierać zbyt wielu drobnych komunikatów.

Dzięki temu użytkownik szybciej orientuje się w przestrzeni i rzadziej potrzebuje pomocy pracownika.

Dostępne stanowisko obsługi

Punkt obsługi powinien umożliwiać wygodny kontakt osobom o różnym wzroście i sposobie poruszania się.

Warto zapewnić:

• obniżony fragment blatu,
• miejsce na podjazd wózkiem,
• przestrzeń na nogi,
• krzesło dla osoby, która nie może długo stać,
• dobre oświetlenie twarzy pracownika,
• ograniczenie hałasu,
• możliwość zachowania prywatności.

Pętla indukcyjna może dodatkowo ułatwić komunikację osobom słabosłyszącym. Należy jednak pamiętać, że jest to element dostępności informacyjno-komunikacyjnej.

Mimo tego oba obszary powinny się uzupełniać. Dostępne stanowisko nie spełni swojej funkcji, jeżeli mieszkaniec nie będzie mógł porozumieć się z pracownikiem.

Dostępna toaleta

Toaleta powinna zapewniać odpowiednią przestrzeń do manewrowania. Ponadto użytkownik musi łatwo sięgnąć do potrzebnego wyposażenia.

Podczas kontroli warto sprawdzić:

• szerokość drzwi,
• sposób ich otwierania,
• przestrzeń obok toalety,
• rozmieszczenie poręczy,
• wysokość umywalki,
• położenie dozownika,
• dostępność włącznika światła,
• możliwość wezwania pomocy.

Częstym błędem jest wykorzystywanie dostępnej toalety jako magazynu. W rezultacie pomieszczenie istnieje, ale nie można z niego swobodnie korzystać.

Dlatego dostępność trzeba kontrolować również po zakończeniu remontu.

Wstęp z psem asystującym

Osoba korzystająca z psa asystującego powinna móc wejść z nim do budynku podmiotu publicznego. Jest to jedno z minimalnych wymagań wskazanych w ustawie.

Pracownicy nie powinni głaskać ani rozpraszać psa podczas pracy. Jednocześnie nie mogą wymagać pozostawienia go przed wejściem.

Warto więc przygotować prostą procedurę dla zespołu. Dzięki niej pracownicy wiedzą, jak zachować się podczas obsługi osoby z psem asystującym.

Ewakuacja osób ze szczególnymi potrzebami

Dostępność architektoniczna obejmuje także możliwość bezpiecznego opuszczenia budynku. Dlatego procedury ewakuacyjne muszą uwzględniać różne potrzeby.

Plan powinien obejmować między innymi:

• użytkowników poruszających się na wózkach,
• mieszkańców niewidomych i słabowidzących,
• osoby głuche oraz słabosłyszące,
• seniorów,
• ludzi z trudnościami poznawczymi,
• użytkowników z czasowymi ograniczeniami ruchu.

Alarm przekazywany wyłącznie dźwiękiem nie ostrzeże osoby głuchej. Z kolei użytkownik wózka może nie być w stanie samodzielnie zejść po schodach.

Dlatego potrzebne są odpowiednie procedury, wyposażenie i przeszkoleni pracownicy. Ponadto warto regularnie ćwiczyć sposób działania zespołu.

Praktyczne szkolenie Bezpieczny Urząd pomaga przygotować pracowników do ewakuacji osób z niepełnosprawnościami i innych osób ze szczególnymi potrzebami. Oferta EmpatiaLAB obejmuje szkolenia związane z bezpieczeństwem, ewakuacją i profesjonalną obsługą mieszkańców.

Dostępność architektoniczna a projektowanie uniwersalne

Projektowanie uniwersalne zakłada tworzenie przestrzeni użytecznych dla możliwie szerokiej grupy osób. Potrzeby różnych użytkowników uwzględnia się już podczas planowania inwestycji.

Dobrym przykładem jest wejście z poziomu terenu. Korzystają z niego wszyscy, dlatego nie trzeba budować osobnej trasy dla wybranej grupy.

Z kolei platforma zamontowana przy bocznym wejściu może wymagać wezwania pracownika. Takie rozwiązanie usuwa część bariery, ale nie zawsze zapewnia równorzędny sposób wejścia.

Dlatego projektowanie uniwersalne pozwala ograniczyć potrzebę późniejszych przeróbek. Ponadto często zmniejsza koszty w porównaniu z dostosowaniem gotowego budynku.

Więcej informacji na ten temat zawiera artykuł o różnicach między dostępnością a projektowaniem uniwersalnym.

Czy dostęp alternatywny rozwiązuje problem?

W indywidualnej sytuacji podmiot publiczny może nie być w stanie zapewnić pełnej dostępności. Przyczyną mogą być na przykład ograniczenia techniczne lub prawne.

Wtedy ustawa przewiduje dostęp alternatywny. Może on polegać na wsparciu innej osoby, pomocy technicznej albo zmianie organizacji obsługi.

Nie powinien być jednak pierwszym wyborem. Przede wszystkim warto sprawdzić, czy barierę można usunąć przez racjonalne usprawnienie.

Wnoszenie osoby po schodach nie jest rozwiązaniem równoważnym z dostępnym wejściem. Podobnie konieczność każdorazowego wzywania pracownika ogranicza samodzielność mieszkańca.

Dlatego dostęp alternatywny należy traktować jako rozwiązanie stosowane w konkretnej sytuacji, gdy pełna dostępność nie jest możliwa.

Najczęstsze bariery architektoniczne

Część problemów można zauważyć od razu. Jednak inne ujawniają się dopiero podczas przejścia całej trasy użytkownika.

Najczęściej spotykane bariery to:

• schody bez dostępnej alternatywy,
• zbyt stroma pochylnia,
• wysokie progi,
• ciężkie drzwi,
• niesprawna platforma,
• zbyt wąskie przejścia,
• śliska nawierzchnia,
• nieoznaczone przeszklenia,
• brak kontrastu na schodach,
• niedostępny blat obsługi,
• toaleta używana jako magazyn,
• przeszkody ustawione na korytarzu,
• nieczytelne oznaczenia,
• brak procedury ewakuacji.

Częstym błędem jest sprawdzanie każdego elementu oddzielnie. Tymczasem mieszkaniec potrzebuje jednej spójnej trasy.

Przykładowo dostępny parking nie pomoże, jeżeli prowadzi od niego wysoki krawężnik. Natomiast winda nie rozwiąże problemu, gdy nie można do niej dotrzeć.

W rezultacie nawet jedna bariera może uniemożliwić samodzielne załatwienie sprawy.

Jak poprawić dostępność architektoniczną?

Najlepiej rozpocząć od sprawdzenia rzeczywistego stanu budynku. Następnie można ustalić kolejność działań.

Przeprowadź audyt

Audyt dostępności architektonicznej pozwala ocenić całą trasę użytkownika i wskazać miejsca wymagające poprawy.

Podczas audytu sprawdza się między innymi:

• dojście do obiektu,
• parking i wejście,
• korytarze oraz drzwi,
• schody i windy,
• toalety,
• punkty obsługi,
• oznaczenia,
• warunki ewakuacji.

Dzięki temu instytucja otrzymuje uporządkowaną listę problemów. Ponadto może łatwiej zaplanować budżet i harmonogram zmian.

Ustal priorytety

Najpierw trzeba usunąć bariery, które całkowicie blokują dostęp do usługi.

Wysoki priorytet mogą mieć:

• brak możliwości wejścia,
• niedostępna trasa do punktu obsługi,
• niesprawna winda,
• brak bezpiecznej ewakuacji,
• toaleta, z której nie można korzystać.

Następnie warto poprawić oznaczenia, komfort obsługi i pozostałe elementy utrudniające korzystanie z budynku.

Przygotuj plan działania

Plan powinien zawierać zakres zmian, terminy oraz odpowiedzialne osoby. Ponadto trzeba określić budżet i sposób odbioru prac.

Nie wszystkie działania muszą zostać wykonane jednocześnie. Jednak kolejne etapy powinny prowadzić do stworzenia spójnej i dostępnej trasy.

Informacje o możliwych źródłach wsparcia opisuje artykuł o finansowaniu dostępności urzędu.

Uwzględnij dostępność w umowie

Wymagania trzeba dokładnie opisać w dokumentacji projektowej i umowie z wykonawcą.

Ogólne stwierdzenie, że budynek ma być dostępny, zwykle nie wystarczy. Dlatego warto podać konkretne parametry oraz sposób sprawdzenia wykonanych prac.

Jednocześnie umowa powinna określać obowiązek poprawienia wykrytych błędów.

Przeszkol pracowników

Dostępny budynek nie gwarantuje jeszcze dobrej obsługi. Pracownicy muszą również wiedzieć, jak komunikować się z osobami o różnych potrzebach.

Szkolenie Dostępny Urząd przygotowuje zespoły administracji do profesjonalnej obsługi osób z niepełnosprawnościami. Dzięki temu pracownicy potrafią zaproponować pomoc bez naruszania samodzielności mieszkańca. EmpatiaLAB prowadzi szkolenia i audyty przeznaczone dla urzędów, instytucji oraz firm.

Jakie korzyści daje dostępna przestrzeń?

Dostępny budynek umożliwia mieszkańcom samodzielne korzystanie z usług. Jednocześnie poprawia komfort pracy osób zatrudnionych w instytucji.

Najważniejsze korzyści to:

• równy dostęp do usług,
• większa samodzielność mieszkańców,
• bezpieczniejsze poruszanie się,
• wygodniejsza obsługa seniorów,
• mniej sytuacji wymagających pomocy,
• lepsza organizacja przestrzeni,
• sprawniejsza ewakuacja,
• pozytywny wizerunek instytucji.

Co ważne, dostępne rozwiązania służą całej społeczności. Z windy skorzysta osoba na wózku, rodzic z dzieckiem i pracownik przewożący ciężkie materiały.

Dlatego inwestycja w dostępność zwiększa funkcjonalność całego obiektu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy dostępność architektoniczna oznacza tylko podjazd?

Nie. Pochylnia jest jednym z możliwych rozwiązań. Jednak dostępność obejmuje całą trasę, w tym drzwi, korytarze, windy, toalety, punkty obsługi i ewakuację.

Czy winda wystarczy, aby budynek był dostępny?

Nie zawsze. Najpierw trzeba sprawdzić drogę prowadzącą do windy, szerokość drzwi oraz wielkość kabiny.

Ponadto znaczenie mają przyciski, komunikaty głosowe i czytelne oznaczenia pięter.

Czy osoba z psem asystującym może wejść do urzędu?

Tak. Możliwość wejścia z psem asystującym należy do minimalnych wymagań dostępności architektonicznej dla podmiotów publicznych.

Czy stary budynek również trzeba dostosować?

Podmiot publiczny powinien zapewniać dostępność także w użytkowanym budynku. Jednak zakres prac może zależeć od warunków technicznych, prawnych lub konserwatorskich.

Jeżeli pełna dostępność nie jest możliwa, trzeba przeanalizować racjonalne usprawnienia oraz dostęp alternatywny.

Jak często warto wykonywać audyt?

Audyt warto przeprowadzić przed remontem, po większych zmianach oraz po zgłoszeniu barier przez użytkowników.

Ponadto budynek trzeba kontrolować na bieżąco. Nawet dostępny korytarz może stać się problemem, gdy zostaną na nim ustawione meble lub kartony.

Dostępność architektoniczna – podsumowanie

Dostępność architektoniczna pozwala samodzielnie wejść do budynku, odnaleźć właściwe miejsce, skorzystać z usługi i bezpiecznie opuścić obiekt.

Obejmuje ona znacznie więcej niż podjazd lub windę. Równie ważne są ciągi komunikacyjne, oznaczenia, punkty obsługi, toalety oraz procedury ewakuacyjne.

Najlepsze efekty daje projektowanie uniwersalne. Dzięki niemu różne potrzeby uwzględnia się już na początku inwestycji.

Jeżeli budynek już istnieje, dobrym pierwszym krokiem jest audyt dostępności architektonicznej. Pozwala on wskazać bariery i przygotować realny plan zmian.

Jednocześnie warto rozwijać wiedzę pracowników. Szkolenie Dostępny Urząd pomaga poprawić standard obsługi, natomiast Bezpieczny Urząd przygotowuje zespół do ewakuacji osób ze szczególnymi potrzebami.

Podsumowując, dostępna przestrzeń nie jest luksusem. To warunek równego traktowania, bezpieczeństwa oraz sprawnego funkcjonowania nowoczesnej instytucji.

Źródła

• Ustawa z 19 lipca 2019 roku o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.
• Standardy dostępności dla polityki spójności 2021–2027.
• Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych.